Her yıl sonu hararetle tartışılan, heyecanla beklenen, büyük umutlarla geçmişin zor ve sıkıcı yanlarını unutmaya bahane edilen ‘Yeni yılı’ neden kutluyoruz? Yılbaşı kutlamaları ne zaman ve nerede ortaya çıkmıştır?

Partiler vererek, özel yılbaşı yemekleri düzenlediğimiz ve havai fişek gösterileriyle renklendirdiğimiz kutlama alışkanlıkları bugün küreselleşen dünyanın kutlamaları halini alsa da, tarihe dönüp baktığımızda yeni yıl kutlamalarının çok çeşitli olduğunu görürüz.

Günümüzde küreselleşmenin etkisiyle neredeyse batıdan doğuya kuzeyden güneye tüm farklı kültür, inanç ve millet tarafından olağan bir kutlamaya dönüşmüş olan yeni yıl kutlaması gerçekte nerede nasıl başlamıştı? Bugünün yeni yıl kutlamasını anlamak için sizi tarihte keyifli bir serüvene çıkaracağım.

Yeni Yıl Kutlamalarının Tarihçesi

Birçok ‘yeni yıl’ kutlaması tarımsal veya astronomik olaylarla da bağlantılıydı. Örneğin Mısır’da yeni yıl, ‘Sirius’ yıldızının ortaya çıkıp Nil’in sularının yükselmeye başladığı zamana denk geldiği dönemde kutlanırdı. Fenikeliler ve Persler yeni yıllarına bahar ekinoksuyla başladılar ve Yunanlılar bunu kış gün dönümünde kutladılar. Bu arada Çin Yeni yılı’nın ilk günü, kış gün dönümünden sonraki ikinci yeni ay ile başlardı.

'Yeni yılı' neden kutluyoruz?
‘Yeni yılı’ neden kutluyoruz?

Kayıtlara geçen “en eski yeni yıl kutlamaları” Babil’e, yaklaşık 4000 yıl öncesine dayanır. Babilliler için, ilkbahar ekinoksu (gece ve gündüzün eşit olduğu mart ayında) yeni bir yılın başlangıcını müjdelerdi. 18 martta başlayan Akitu bayramı 12 gün değişik etkinliklerle sürüyordu.

Antik Mısırda Yeni Yıl Kutlamaları

Antik Mısır’da yeni yıl Wepet Renpet (yılın açılışı) şenlikleriyle kutlanırdı. Eski Mısır kültürü Nil Nehri ile yakından bağlantılıydı ve Yeni kutlamalarının her yıl sel baskınlarının başladığı tarihlere denk gelirdi.

Hititler’de Yeni Yıl Kutlamaları

Hititler’de yeni yıl kutlamaları Hattuşa‘nın yanındaki açık hava tapınağı olan Yazılıkaya’da yapılırdı. Yazılıkaya’daki Ana Tanrıça Hepat’la tanrı Teşup çiftini gösteren kabartma, Hitit yeni yıl kutlamalarının simgelerinden biridir.

Çinde Yeni Yılı Kutlamaları

Bugün hala kutlanan en eski geleneklerden biri, Shang Hanedanlığı döneminde 3000 yıl önce ortaya çıktığı düşünülen Çin Yeni Yılıdır. Çin yeni yıl bayramı, baharda başlayan dikim sezonunun açılışı için yapılan kutlamalarla başlardı. Festivaller geleneksel olarak 15 gün sürerdi. 10. yüzyılda barut icat edilmesinin ardından Çinliler, Yeni Yıl’da havai fişeklerle ilk kutlamaya başlayanlardı.

Nevruz (Yeni Gün)

İran’da ve Orta Doğu ve Asya’nın diğer bölgelerinde hala kutlanırken, Nevruz’un (“Yeni Gün”) kökleri antik çağlara kadar uzanıyor.  Bu 13 günlük bahar festivali, Mart ayında ekinoks zamanına denk geliyor. Nevruz bayramlarında, baharın geri dönüşü, doğanın yeniden doğuşu kutlanıyordu.

Dünyanın dört bir yanındaki medeniyetler, yeni yılın başlangıcını en az dört bin yıldır kutluyor. Geçmişe dönüp baktığımızda kutlamaların zamanı ve şekli hep farklıydı. Bugün, Yeni Yıl şenliklerinin çoğu Gregoryan takviminin son günü olan 31 Aralık’ta (Yılbaşı Gecesi) başlar ve 1 Ocak’ın (Yılbaşı Günü) erken saatlerine kadar devam eder.

Erken Roma Takviminde 1 Mart yeni yılın ilk günü

Erken Roma takvimde yeni yılın başlangıcı 1 Mart kabul ediliyordu. Takvimin Mart ayından başlayarak sadece on ayı vardı. Aynı zamanda, bu takvimdeki ayların isimleri İngilizce’deki bazı ayların isimlerinin geldiği yerdir. (Septem Latince “yedi”, okto “sekiz”, novem “dokuz” ve decem “on”dur.)

Ocak Ayının Takvime Yılın İlk Ayı Olarak Eklenmesi

Yeni yıl ilk kez 1 Ocak’ta Roma’da M.Ö 153’te kutlandı. Yeni yıl Mart ayından Ocak ayına alındı; çünkü yeni seçilen iki Roma konsolosunun Roma cumhuriyetindeki en yüksek yetkililerin bir yıllık görev sürelerine başladıkları ay olarak denk getirildi. Ancak bu yeni yıl tarihi her zaman sıkı ve yaygın bir şekilde takip edilmedi. Ara ara yeni yıl eskiden olduğu gibi 1 Mart olarak da kutlandı.

Jülyen Takvimi: 1 Ocak’ın Resmi Olarak Yeni Yıl Olarak Belirlenmesi

M.Ö. 46’da Julius Caesar, yıllar içinde çılgınca yanlış hale gelen bir ay sistemi olan antik Roma takviminde büyük bir gelişme olan güneş tabanlı yeni bir takvim sundu. Jülyen takvimi, yeni yılın 1 Ocak ile gerçekleşmesine karar verdi ve Roma dünyasında, 1 Ocak sürekli olmak üzere takvim başlangıcı oldu.

Orta Çağda 1 Ocak Yeni Yılın Başlangıcı Olmaktan Kaldırıldı

Ancak Ortaçağ Avrupa’sında, yeni yıla eşlik eden kutlamalar bir pagan inancı olduğu ve Hristiyanlığa ters düştüğü için 567 de kaldırıldı. Ortaçağ Hıristiyan Avrupası boyunca çeşitli zamanlarda ve çeşitli yerlerde, yeni yıl İsa’nın doğumu olan 25 Aralık’ta veya Paskalya ve Müjde Bayramlarına denk gelen 1 Mart, 25 Mart gibi tarihlerde kutlandı.

Gregoryen Takvimde 1 Ocak Tekrar Geri Geliyor

1582’de Gregoryen takvim reformu 1 Ocak’ı yeni yıl olarak geri getirdi. Katolik ülkelerin çoğu Gregoryen takvimini hemen kabul etse de, Protestan ülkeler arasında sadece kademeli olarak kabul edildi. Örneğin İngilizler, 1752 yılına kadar yenilenmiş takvimi benimsemedi. O zamana kadar, Britanya İmparatorluğu ve Amerikan kolonileri yine de Mart ayında yeni yılı kutlamaya devam etti.

Günümüzde Kulladığımız Ayların İsimleri Nereden Gelir?

Günümüzde kullandığımız modern Gregoryen takviminin kökleri Roma takvimine, özellikle de Sezar’ın belirlediği takvime dayanır. Yani, İngilizce ‘de ayların isimlerinin hepsinin Latin köklerden gelir. En erken Latin takvimi, Mart ayından başlayarak 10 aylık bir takvimdi; böylece Eylül yedinci ay, Ekim, sekizinci vb. Temmuz aslında Quintilis olarak adlandırıldı, beşinci anlamına geliyordu; August’un adı sextilis’di, yani altıncı. Aşağıda ayların isimlerinin geldiği yerler:

  • Ocak: Adını kapı ve kapı tanrısı Janus’tan almıştır.
  • Şubat: Adını günahları telafi etmek için kurbanların kesildiği bir zaman dilimi olan Februalia’dan almıştır.
  • Mart: Adını savaş tanrısı Mars’tan almıştır.
  • Nisan: Aperire, Latince açmak anlamına gelir. Tomurcukların açtığı bahar dönemine denk gelmektedir.
  • Mayıs: Adını bitkilerin büyüme tanrıçası Maia’dan almıştır.
  • Haziran: Adını Tanrıça Juno’dan (Junius) alır. 
  • Temmuz: Adını M.Ö 44’te Julius Caesar’dan almıştır.
  • Ağustos: adını M.Ö 8’de Augustus’tan almıştır.
  • Eylül: septem (ing. september) Latince yedi anlamına gelir.
  • Ekim: octo (ing. october) Latince sekiz anlamına gelir.
  • Kasım: novem (ing. november) Latince dokuz anlamındadır.
  • Aralık: decem (ing. december) Latince on anlamına gelir.

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here